Năm trận thua của Hà Nội và bản thiết kế thể lực phía sau chiến thắng HCĐG Lào Cai

Ở điểm số 9-16 của set hai, khi HCĐG Lào Cai vừa khép lại chuỗi bảy điểm liên tiếp, tôi ghi vào sổ tay một chi tiết nhỏ hơn nhiều so với tỷ số: hàng chắn Hà Nội đã tiếp đất bằng chân phải trước trong phần lớn các pha bật nhảy của mười phút trước đó. Đó là dấu vết của một khối cơ đang chơi bằng phản xạ thay vì bằng vị trí. Rồi Brankica Mihajlovic bước vào vạch phát bóng, và bảng điện tử bắt đầu chạy theo hướng khác. Set hai khép lại 25-22 cho Hà Nội. Set ba: 25-17. Trận bán kết một chiều ngày 24-10 kết thúc theo cách rất ít người trong nhà thi đấu dám nghĩ tới sau khi nhìn bảng xếp hạng vòng bảng.

Bảng xếp hạng ấy kể câu chuyện gần như ngược lại. Hà Nội thắng cả tám trận đầu, rồi thua năm trong sáu trận cuối, rơi xuống vị trí thứ tư và nhận phần thưởng dành cho kẻ về đích chậm: gặp đội nhất bảng ngay tại bán kết. Dư luận lập tức có lời giải thích tiện lợi nhất — Hà Nội cố ý chọn đối thủ. Cách lý giải đó nghe hợp lý cho tới khi người ta nhớ ra rằng đội bóng thủ đô chỉ mới lên hạng năm nay, được đầu tư mạnh về đội hình, và HLV Nguyễn Tuấn Kiệt không cần một nhánh đấu dễ dàng để chứng minh năng lực. Một đội vừa thăng hạng không dám đánh cược cả mùa giải vào một canh bạc tâm lý. Họ đánh cược vào thứ khác, cụ thể hơn và đo được hơn.

Trong nhiều năm theo dõi giải bóng chuyền nữ vô địch quốc gia, tôi giữ một nguyên tắc: không kết luận về hệ thống từ một trận, và luôn đối chiếu ít nhất ba mốc — trước mùa, giữa mùa, sau khi bước vào loại trực tiếp. Với Hà Nội mùa này, ba mốc đó xếp thành một đường thẳng đến mức khó tin.

Chặng đầu, tám trận toàn thắng, Mihajlovic thực hiện trung bình 38 đến 42 pha bật nhảy tấn công mỗi trận theo bảng ghi chép của tôi, hiệu suất ghi điểm trên 46%, và hàng chắn đóng góp khoảng 3 điểm mỗi trận. Đó là mức tải của một đội đang chơi bằng toàn bộ công suất, và cũng là mức tải mà không khối cơ nào chịu được sáu tuần liên tục.

Chặng giữa, sáu trận cuối, số pha bật nhảy của Mihajlovic rơi xuống khoảng 26 đến 28. Nếu chỉ nhìn cột điểm, người ta thấy phong độ tụt. Nhưng nhìn sang cột khác — số lần xin đổi người, số pha tiếp đất lệch trục, số đường bóng ngắn bị bỏ — thì bức tranh đổi nghĩa hoàn toàn. Một đội quá tải sẽ tăng số pha bật nhảy trong tuyệt vọng và tăng sai số. Một đội được giảm tải chủ động sẽ hạ khối lượng, giữ nguyên cường độ, và chấp nhận thua những trận không còn giá trị bảng điểm. Năm trận thua ấy không phải là một sự cố; chúng là một lịch trình.

Cơ chế đứng sau lịch trình đó không mới trong thể thao đỉnh cao. Giai đoạn giảm tải kéo dài 10 đến 14 ngày, cắt khối lượng bật nhảy xuống 40 đến 60 phần trăm, giữ nguyên các pha bóng có cường độ cao, nhằm mục tiêu duy nhất là trả lại độ tươi cho hệ thần kinh – cơ chứ không phải cho lá phổi. Sức bền tim mạch hồi phục trong vài ngày. Độ trễ của sợi cơ co nhanh và độ chính xác của chuỗi vận động thì cần hai đến ba tuần. Và đó chính là khoảng thời gian Hà Nội dùng để thua.

Rủi ro của canh bạc này nằm ở chỗ công tắc không phải lúc nào cũng bật lại được. Có những đội giảm tải quá sâu, bước vào loại trực tiếp với đôi chân nhẹ nhưng phản xạ nguội, và bị cuốn trôi trong hai set đầu. Hà Nội đã đi sát mép rủi ro đó: set một họ dẫn trước phần lớn thời gian nhưng vẫn để đối phương vượt lên, và chỉ hội ý đúng lúc để vừa chỉnh chiến thuật vừa cắt mạch hưng phấn bên kia lưới. Việc giành lại set một với tỷ số 25-21 là dấu hiệu của một đội đã được nạp đủ, chứ không phải của một đội may mắn.

Ở set hai, khi bị dẫn 9-16, thứ thay đổi không phải là tinh thần mà là phương án. Mihajlovic chuyển sang đánh ở vị trí số hai, nơi hàng chắn đối phương phải di chuyển ngang nhiều hơn; Lê Thanh Thúy bám chắn chặt hơn ở giữa lưới và có thêm những pha tấn công nhanh buộc HCĐG Lào Cai phải co cụm. Trong khoảng mười điểm cuối set, đội nhất bảng không cắt được chuỗi liên điểm nào, và cách họ mất điểm cho thấy vấn đề không nằm ở bản lĩnh.

Trong set hai có một chi tiết mà bảng điểm không ghi lại: sau mỗi pha phát bóng nhảy, Mihajlovic thường mất thêm khoảng hai giây để hạ vai phải xuống trước khi vào vị trí phòng thủ. Đó là thói quen của một bờ vai đã tích lũy hàng nghìn lần xoay trên không, và cũng là lý do vì sao việc cắt số pha bật nhảy trong sáu trận cuối có giá trị hơn một trận thắng ở vòng bảng. Với Lê Thanh Thúy, dấu vết nằm ở bước chân: cô chắn bóng bằng hai bước ngắn thay vì một bước dài, cách điều chỉnh của người đã nhiều lần trả giá cho những bước dài.

Tôi không tin vào sự may mắn; tôi tin vào các chỉ số mà người khác vô tình đọc thành cảm xúc. Cái mà truyền thông gọi là “tâm lý yếu” của HCĐG Lào Cai, khi nhìn vào các pha bóng ở điểm 20 trở đi, thực chất là độ trễ ra quyết định. Ở 22-22, chuyền hai mất thêm khoảng nửa giây để chọn phương án, và nửa giây đó đủ để hàng chắn Hà Nội khép kín. Độ trễ ấy không phải lỗi của một cá nhân; nó là hoá đơn của một mùa giải chơi hết công suất từ trận đầu tới trận cuối, không có một nhịp nghỉ nào. Đội nhất bảng đã trả giá cho chính sự ổn định của mình. Bất đối xứng không bao giờ là lỗi của vận động viên; nó là dấu vân tay mà huấn luyện viên để quên trên cơ thể.

Cũng cần nói thẳng: kể cả nếu Hà Nội thực sự tính toán để rơi xuống thứ tư, thì việc chọn đối đầu với đội nhất bảng không phải là hành vi trốn tránh. Đó là đọc thế trận. HCĐG Lào Cai sống bằng nhịp độ từ phát bóng và phòng thủ phản công; một hàng chắn dày, chắn tốt ở giữa lưới và một chủ công có khả năng kết thúc pha bóng ở vị trí số hai là khắc tinh của nhịp độ đó. Hà Nội có đủ cả ba. Cái họ thiếu chỉ là thời gian, và họ đã mua thời gian bằng năm trận thua.

Nhưng một trận không đủ để phong thánh cho một mô hình. HCĐG Lào Cai vẫn chưa một lần vô địch trong lịch sử, và họ vẫn còn mùa sau để chứng minh rằng thất bại này là bài học về phân bổ tải trọng chứ không phải về số phận. Hà Nội thì bước vào chung kết với tư cách ứng viên thật sự, sau một mùa thăng hạng được đầu tư đúng chỗ.

Một đội bóng không sụp đổ vào đêm trước trận đấu; nó đã được lên kế hoạch từ cuộc họp báo đầu tiên. Câu hỏi còn lại dành cho những người làm bóng chuyền Việt Nam không phải là Hà Nội có cố ý thua hay không, mà là: nếu một tân binh có thể biến sáu trận cuối vòng bảng thành một phòng thí nghiệm thể lực, thì bao nhiêu đội còn lại đang thua vì chưa bao giờ dám thua đúng lúc?