Khán đài đông lên, bảng thống kê vẫn trống

Đêm tháng Tám, sau giờ phát sóng, tôi ngồi lại một mình trong căn hộ nhỏ ở Nha Trang, tua lại một pha bóng ở vòng bảng VTV Cup và cố tìm cho ra một con số. Cây chủ công vừa đánh chừng hai mươi bảy đường, tôi đoán vậy, nhưng tôi cần biết chính xác. Bốn mươi phút sau tôi vẫn ngồi đó, ba trang web mở song song, một bảng điểm chỉ ghi tỷ số từng hiệp, và một video chất lượng vừa đủ để đếm bằng mắt nhưng không đủ để trích dẫn. Tôi đếm được hai mươi tư đường. Có thể sai hai. Không ai kiểm chứng được con số của tôi, kể cả tôi.

Cùng đêm ấy, tôi mở trang thống kê của một trận đấu thuộc hệ thống FIVB. Đủ thứ hiện ra: tỷ lệ đánh bóng thành công, hiệu suất sau khi trừ lỗi, số pha chắn theo từng hiệp, tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, số lần cứu bóng, phân bố điểm theo từng khu vực trên lưới. Một trận bóng chuyền nữ ở đẳng cấp thế giới được ghi lại chi tiết đến mức người ta có thể dựng lại trận đấu mà không cần xem hình.

Khoảng cách giữa hai màn hình ấy là thứ tôi muốn nói tới.

Bóng chuyền nữ Việt Nam đang có thêm khán giả theo một cách rất khác bóng đá. Không có làn sóng cuồng nhiệt, không có vé chợ đen, không có những đêm cả phố treo cờ. Chỉ là khán đài tỉnh lẻ kín hơn một chút, những buổi phát trực tiếp có thêm vài trăm bình luận, và những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền dần bước ra khỏi phạm vi những người trong nghề.

Sự chú ý đến nhanh hơn hạ tầng thông tin của môn thể thao này. Một trận đấu khép lại, thứ xuất hiện trước tiên là tỷ số, sau đó là vài câu cảm thán. Ai ghi nhiều điểm nhất. Ai khóc. Ai ôm ai. Tất cả đều thật. Nhưng không thứ nào giải thích được vì sao hiệp ba sụp đổ, vì sao đội bóng mất mười một điểm liên tiếp, vì sao một chủ công đánh hai mươi tám đường vẫn không xoay chuyển được cục diện.

Tôi vẫn nhớ một cuộc phỏng vấn giữa mùa dịch, khi các giải đấu hoãn vô thời hạn và tôi phải viết qua điện thoại. Một nữ cầu thủ kể với tôi rằng cô tập tạ bằng chai nước, chạy bộ quanh ao làng lúc năm giờ sáng, và thu nhập giảm một nửa. Cô nói một câu mà tôi ghi vào sổ: chúng tôi không thể ngừng tập dù không có khán giả. Giữa căn phòng cách ly năm ấy, giọng nói của một nữ cầu thủ đã kéo tôi ra khỏi màn hình vô cảm.

Nhưng khi bài viết ấy lên trang, thứ tôi thiếu vẫn là những con số. Cô ấy đã ghi bao nhiêu điểm mùa trước, hiệu suất đánh bóng ra sao, tỷ lệ chuyền một thế nào. Tôi có cảm xúc, có câu chuyện, có một cái kết đẹp. Tôi không có bằng chứng rằng cô ấy chơi tốt.

Từ ánh đèn nhà thi đấu Ninh Bình, tôi học được rằng phụ nữ cũng biết cách làm nên lịch sử. Nhưng lịch sử thì cần người ghi chép, và ở đây người ghi chép đang ghi bằng trí nhớ.

Năm cột số không ai dựng

Một trận bóng chuyền nữ được đọc đúng khi có năm nhóm dữ liệu cơ bản. Thiếu một nhóm, toàn bộ bức tranh lệch đi.

Nhóm thứ nhất là tỷ lệ đánh bóng thành công và hiệu suất. Hai chỉ số này khác nhau, và sự nhầm lẫn giữa chúng là lỗi phổ biến nhất trong các bài viết về bóng chuyền ở Việt Nam. Một chủ công ghi hai mươi điểm trên ba mươi lần đánh là một đêm xuất sắc. Hai mươi điểm trên bảy mươi lần đánh, kèm mười hai lỗi đập bóng ra ngoài và bị chắn, là một đêm trung bình bị che bởi con số tổng. Người xem thấy hai mươi điểm. Người phân tích thấy mười lăm điểm trừ đi mười hai lỗi.

Nhóm thứ hai là chắn. Số pha chắn thành công theo hiệp chưa đủ. Cần cả số lần chạm tay vào bóng, số lần chắn bị đánh xuyên qua, và số lần phụ công buộc phải dạt sang bắt chéo. Một phụ công chắn thành công một lần mỗi hiệp nhưng chạm tay mười bốn lần trong trận đã làm thay đổi hướng của mười bốn đường bóng. Bảng thống kê chỉ ghi một.

Nhóm thứ ba là giao bóng, cụ thể là tỷ lệ giữa ace và lỗi giao. Đây là chỉ số kể câu chuyện về tính toán rủi ro, và nó gần như không tồn tại trong các bản tin nội địa. Một đội giao bóng mạnh có thể thua cuộc vì giao hỏng tám lần trong hiệp năm. Một đội giao bóng an toàn có thể thắng mà không ai hiểu vì sao đối phương đánh hỏng nhiều đến thế.

Nhóm thứ tư là tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Đây là gốc của mọi thứ. Không có chuyền một tốt, chuyền hai không có lựa chọn, phụ công không có bóng nhanh, chủ công phải đánh vào chắn hai người, và hiệu suất tấn công sụp đổ. Mọi cuộc khủng hoảng của một đội bóng chuyền, nếu truy ngược đủ xa, đều dừng ở đường chuyền một.

Nhóm thứ năm là cứu bóng, chỉ số bị làm loãng nhiều nhất. Đếm số lần chạm bóng trong hàng thủ mà không phân biệt bóng chết và bóng sống, không phân biệt đường bóng khó và đường bóng rơi ngay trước mặt, là đếm cho vui.

Không có năm nhóm dữ liệu này, mọi nhận định về bóng chuyền nữ Việt Nam đều đang chạy bằng cảm giác, kể cả những nhận định đúng.

Người chơi giỏi nhất không xuất hiện trong bảng điểm

Có một hệ quả ít ai nói tới. Bảng thống kê, khi tồn tại, thường thưởng cho người ghi điểm và bỏ quên người tạo ra điều kiện để ghi điểm.

Libero là ví dụ rõ nhất. Nguyễn Thị Kim Liên hay bất kỳ libero nào ở giải quốc gia đều không có cột điểm số. Công việc của họ là biến một đường giao bóng xoáy mạnh thành một đường chuyền một nằm trong vòng ba mét, đúng tầm tay chuyền hai. Khi làm tốt, khán giả không thấy gì cả, vì mọi thứ diễn ra bình thường. Khi làm sai, cả nhà thi đấu thấy.

Chuyền hai còn khắc nghiệt hơn. Người phụ trách phân bổ bóng chịu trách nhiệm cho toàn bộ hiệu suất tấn công của đội và không được ghi nhận cho bất kỳ điểm số nào. Một quyết định chuyền bóng đúng trong tình huống chuyền một hỏng, đưa bóng ra biên cho chủ công đánh một đối một, sẽ hiện lên trong bảng thống kê dưới tên của chủ công. Quyết định ấy không tồn tại trong dữ liệu, và do đó không tồn tại trong câu chuyện.

Một môn thể thao đo lường bằng điểm số sẽ luôn kể câu chuyện của người ghi điểm, và bóng chuyền nữ Việt Nam đang trả giá cho việc chỉ có một thước đo duy nhất ấy.

Người ta nói bóng chuyền nữ không đủ nhanh. Tôi nói họ chưa đủ kiên nhẫn để thấy tốc độ của trái tim. Nhưng sự kiên nhẫn ấy cần được ghi lại thành số, nếu không nó sẽ bị lãng quên mỗi khi có một trận thua.

Đối thủ có dữ liệu về chúng ta, chúng ta thì không

Đây là phần khiến tôi khó chịu nhất khi theo dõi các giải quốc tế.

Các đội bóng lớn ở châu Á và thế giới bước vào một trận đấu với đội tuyển nữ Việt Nam cùng một tập hồ sơ: phân bố điểm theo khu vực của từng chủ công, thói quen giao bóng trong tình huống điểm quan trọng, xu hướng chắn của từng phụ công, tỷ lệ chuyền một của libero khi nhận giao bóng nhảy xoáy. Họ biết cầu thủ nào đánh chéo nhiều hơn đánh thẳng, biết ai sa sút ở hiệp tư.

Chúng ta thì bước vào trận đấu ấy với ký ức về lần đối đầu trước và vài đoạn video trên mạng.

Sự bất đối xứng này không nằm ở trình độ huấn luyện. Nó nằm ở hạ tầng thông tin. Một trợ lý phân tích của đội bạn có thể dành ba ngày dựng lại toàn bộ đường bóng của chúng ta từ băng ghi hình, chuẩn hóa theo cùng một quy ước, và xuất ra một báo cáo. Chúng ta có thể làm điều tương tự, nhưng kết quả sẽ không so sánh được với bất kỳ ai, vì không có quy ước chung.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải trong nước và các kỳ SEA V.League, tôi nhận ra một điều: vấn đề không phải là chúng ta không có dữ liệu, mà là mỗi nơi giữ dữ liệu theo một kiểu khác nhau, và không ai công bố. Ban huấn luyện có sổ tay riêng. Ban tổ chức có bảng điểm riêng. Đài truyền hình có băng ghi hình riêng. Không có nơi nào nối ba thứ ấy lại.

Vì sao khoảng trống này tồn tại

Có ba lý do, và cả ba đều có thể sửa được về mặt kỹ thuật.

Thứ nhất là chi phí. Hệ thống thống kê thi đấu chuẩn của FIVB cần người nhập liệu được đào tạo, ngồi đúng vị trí, dùng đúng phần mềm, theo đúng quy ước. Một giải quốc gia kéo dài nhiều tuần với hàng chục trận cần một ê-kíp làm việc liên tục. Khoản tiền này không lớn so với ngân sách của một đội bóng, nhưng nó không nằm trong dòng ngân sách nào cả.

Thứ hai là thói quen. Nhiều năm qua, bóng chuyền nữ được đưa tin như một môn phụ của một môn phụ. Phóng viên đến sân, ghi tỷ số, phỏng vấn huấn luyện viên, về viết. Không ai yêu cầu số liệu, nên không ai cung cấp. Vòng tròn này tự nuôi mình.

Thứ ba là động lực. Và đây là phần tôi cho là quan trọng nhất.

Góc nhìn ngược: sự mờ đục không phải tai nạn

Tôi không tin rằng một nền bóng chuyền phát triển hai mươi năm mà không ai nghĩ đến việc dựng một bảng thống kê dùng chung.

Sự mờ đục có người hưởng lợi. Khi không có số liệu, câu chuyện về một trận thua được quyết định bởi người có tiếng nói to nhất trong phòng họp báo. Khi không có số liệu, một huấn luyện viên có thể nói đội tôi thiếu may mắn và không ai phản bác được. Khi không có số liệu, một cầu thủ chơi tốt trong hệ thống nhưng không ghi điểm sẽ không có cửa đàm phán hợp đồng, còn một cầu thủ ghi nhiều điểm sẽ có cửa dù hiệu suất thấp hơn.

Thông tin là quyền lực. Người nắm thông tin quyết định ai được nhớ.

Ở đây có thêm một tầng nữa, và nó liên quan trực tiếp đến giới. Bóng chuyền nam và bóng chuyền nữ ở Việt Nam được định giá bằng hai thứ khác nhau. Bóng chuyền nam được định giá bằng thành tích và chỉ số, dù chỉ số ấy cũng sơ sài. Bóng chuyền nữ được định giá bằng cảm xúc: câu chuyện, hình ảnh, nước mắt, sự kiên cường. Những thứ ấy đều thật và đều có giá trị. Nhưng chúng không giúp nhà tài trợ tính được suất đầu tư, và thứ gì không tính được thì không được trả giá cao.

Bóng chuyền nữ Việt Nam đang bị định giá bằng những gì khán giả cảm thấy, trong khi giá trị thi đấu thật của nó chưa từng được đo.

Có một rủi ro nữa, và tôi muốn nói thẳng. Khi dữ liệu đến, nó có thể đến sai cách. Một khi mọi thứ thành chỉ số, người ta bắt đầu xem chỉ số thay vì xem bóng. Các bài phân tích sẽ đầy những con số được trích dẫn mà không ai kiểm chứng, và một chỉ số sai sẽ lan nhanh hơn một chỉ số đúng vì nó hấp dẫn hơn. Tôi đã từng viết sai thuật ngữ chiến thuật trong một bài về một trận tứ kết và nhận đủ bình luận để hiểu cảm giác ấy. Ba tuần sau đó tôi chỉ xem lại băng ghi hình, ghi chép từng pha bóng, và tự nhủ: dữ kiện trước, cảm xúc sau.

Điều đang thay đổi

Có những dấu hiệu nhỏ, và chúng thường đến từ bên ngoài hệ thống thống kê chính thức.

Các nhóm người hâm mộ tự lập bảng đếm trong những giải đấu lớn. Những người làm video phân tích trên mạng xã hội bắt đầu dùng thuật ngữ chuẩn hơn, dù không đồng đều. Một vài câu lạc bộ nhận ra rằng hồ sơ năng lực cầu thủ có số liệu giúp họ bán cầu thủ ra nước ngoài với giá tốt hơn, và bắt đầu ghi chép. Các trận đấu được phát trực tiếp nhiều hơn, nghĩa là băng ghi hình tồn tại nhiều hơn, nghĩa là việc dựng lại số liệu trở nên khả thi hơn với bất kỳ ai có thời gian.

Chiến thắng của một đội tuyển nữ không bao giờ chỉ là chuyện của một đội tuyển nữ. Nó là chuyện của một hệ thống có đủ can đảm ghi lại hay không.

Tôi không cần thêm một bài ca về ý chí. Tôi cần một bảng thống kê có thể mở ra, đọc, kiểm chứng và trích dẫn, cho một trận bóng chuyền nữ ở Ninh Bình, vào một tối thứ Bảy bất kỳ, với đầy đủ năm nhóm dữ liệu mà bất kỳ giải đấu quốc tế nào cũng có.

Khi khán đài đã đông hơn, ai sẽ là người dựng bảng thống kê đầu tiên, và vì sao việc ấy vẫn chưa xảy ra?