Võ thuật Việt Nam và khoảng trắng dữ liệu chưa ai lấp

Đêm ấy ở Nhà thi đấu Phú Thọ, tôi đếm được 27 cú đá vào thân trong hiệp hai của một võ sĩ trẻ người miền Tây, và 19 trong số đó bằng chân trái. Cậu ấy thắng bằng tính điểm, nhưng điều tôi nhớ nhất không phải chiến thắng. Đó là khoảnh khắc tôi mở máy tính để tra thành tích đối đầu của cậu trước những đối thủ thuận tay phải. Trang tìm kiếm trả về đúng một dòng: họ tên, quê quán, và một tấm ảnh chụp vội. Không số liệu. Không băng hình. Không một dòng ghi chép về việc cậu đã thắng hay thua bằng cách nào, ở hiệp thứ mấy, trước ai. Cả một sự nghiệp gói gọn trong khoảng trắng. Tôi ngồi lại rất lâu sau khi khán đài tắt đèn, tự hỏi nếu một võ sĩ có thể biến mất khỏi dữ liệu chỉ sau một đêm, thì điều gì thực sự đang được ghi lại ở nền võ thuật Việt Nam. Mọi câu chuyện thể thao đều bắt đầu từ một con số bị bỏ quên, và ở đây con số ấy là số không.

Nền võ thuật Việt Nam không thiếu võ sĩ. Nó thiếu người ghi chép. Trải dài từ võ cổ truyền với hàng trăm môn phái, Vovinam với hệ thống đai và bài quyền được chuẩn hóa, cho tới quyền anh, Muay, taekwondo, karate và MMA — những bộ môn từng đưa Việt Nam lên bục SEA Games và ASIAD ở một số hạng cân — số người tập luyện mỗi ngày ở các lò, các câu lạc bộ, các trung tâm thể thao quận huyện là rất lớn. Nhưng khi bước ra khỏi sàn tập, phần lớn trong số họ bước vào một vùng không có dữ liệu.

Ở Nhật Bản, nơi tôi làm việc, một võ sĩ nghiệp dư cũng có thể được tra cứu: số trận, tỉ lệ thắng, số lần thắng bằng knockout, thậm chí cả khoảng thời gian cậu ấy thường xuống sức trong mỗi hiệp. Các liên đoàn lưu băng hình, các nhà báo lưu bảng điểm, các học viện lưu nhật ký tập luyện theo từng buổi. Một huấn luyện viên trẻ có thể ngồi ở Tokyo và phân tích một đối thủ ở Osaka mà chưa từng gặp mặt. Ở Việt Nam, thông tin thường nằm rải rác trong trí nhớ của huấn luyện viên, trong những cuốn sổ tay đã ố vàng, hoặc trong các bài đăng mạng xã hội sẽ trôi đi sau vài ngày. Không ai có nghĩa vụ lưu lại, và không ai được trả tiền để lưu lại.

Mùa giải thường niên của võ thuật Việt Nam — từ giải trẻ, giải quốc gia, đến các sự kiện quốc tế — diễn ra đều đặn. Khán giả theo dõi từng trận, nhưng gần như không có cách nào để tra lại một trận cũ, một thành tích cũ, hay một xu hướng chiến thuật đang âm thầm hình thành. Người hâm mộ nhớ tỉ số, nhưng tỉ số không được lưu ở đâu cả.

Khoảng trắng ấy có giá. Trước hết, nó tước đi khả năng so sánh. Một võ sĩ trẻ không thể biết mình đang đứng ở đâu so với thế hệ trước, vì thế hệ trước không để lại thước đo. Một huấn luyện viên không thể biết học trò của mình yếu ở hiệp ba hay hiệp năm, vì không ai đếm. Một nhà tuyển trạch không thể đánh giá một tài năng ở tỉnh xa, vì không có băng hình để xem. Và một võ sĩ sắp giải nghệ không có hồ sơ nào để chứng minh mình từng tồn tại trên sàn — điều mà các nhà tài trợ, các học viện, hay thậm chí một công việc dạy võ sau này đều cần đến.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở cả Việt Nam và Nhật Bản, tôi nhận ra sự khác biệt không nằm ở tài năng mà ở thói quen. Võ sĩ Việt Nam ra đòn quyết liệt không kém, thể lực không thua, và bản năng chiến đấu thì thừa mứa. Nhưng sau mỗi trận, ở Nhật, có người ngồi lại ghi chép. Ở Việt Nam, người ta ra về. Thói quen ấy, lặp lại qua nhiều năm, tạo ra một khoảng cách không thể bù bằng một vài giải đấu.

Tôi từng hỏi một huấn luyện viên lâu năm ở một câu lạc bộ quận về hồ sơ học trò của ông. Ông cười, chỉ vào đầu mình và nói: "Nằm hết ở đây." Tôi tin ông. Nhưng khi ông nghỉ hưu, những hồ sơ ấy sẽ đi theo ông, cùng với những bài học mà thế hệ sau đang rất cần.

Trong nghề của tôi, tôi thường đi tìm những chỉ số bị lãng quên: tỉ lệ thắng ở hiệp ba, độ trễ phản ứng sau chấn thương, thói quen di chuyển khi khán đài vắng. Với võ thuật Việt Nam, những chỉ số ấy hầu như chưa từng được ghi lại, nên câu chuyện thật của các trận đấu cứ thế biến mất cùng ánh đèn. Tôi tin dữ liệu, nhưng tôi viết về những gì dữ liệu không thể đo — và ở đây, tôi buộc phải viết về những gì dữ liệu chưa từng chạm tới.

Ngay cả những cái tên được nhắc nhiều như Nguyễn Trần Duy Nhất ở Muay, Nguyễn Thị Tâm ở quyền anh, hay Trương Đình Hoàng — những người từng giành đai ở đấu trường quốc tế — cũng không có một hồ sơ dữ liệu đầy đủ, công khai và có thể tra cứu cho bất kỳ ai. Khi một võ sĩ nổi tiếng còn không có hồ sơ, thì hàng nghìn võ sĩ vô danh càng không có cơ hội. Điều đáng lo không phải là việc Việt Nam thiếu tài năng, mà là việc nền võ thuật này đang tiêu thụ tài năng mà không tích lũy được ký ức. Mỗi thế hệ khởi đầu lại từ con số không, lặp lại những sai lầm mà thế hệ trước đã mắc, và phát hiện lại những bài học mà lẽ ra đã nằm trong một cơ sở dữ liệu nào đó.

Hệ quả vượt ra ngoài sàn đấu. Không có dữ liệu, không có cách kiểm chứng tính công bằng của một trận đấu — từ bảng điểm của giám định đến việc xếp hạng hạt giống. Không có dữ liệu, không có cách bảo vệ võ sĩ khỏi việc bị đẩy vào những trận quá sức, quá sớm, khi cơ thể chưa kịp hồi phục. Không có dữ liệu, người hâm mộ chỉ còn lại cảm xúc nhất thời, và cảm xúc nhất thời thì không xây được một nền thể thao bền vững. Ngay cả khi muốn kể một câu chuyện hay về một võ sĩ, tôi cũng không có đủ chất liệu để kể cho đúng.

Ở đây tôi phải tự phản biện chính mình. Có một cám dỗ là biến dữ liệu thành thần tượng, tin rằng chỉ cần đủ bảng biểu thì mọi câu hỏi sẽ có lời giải. Nhưng tôi đã ngồi đủ nhiều trong các phòng họp biên tập để biết điều ngược lại: một con số có thể đúng mà vẫn vô nghĩa, nếu nó bị tách khỏi con người đã tạo ra nó. Tôi đã từng chứng kiến những bảng phân tích đẹp đẽ bị một trận đấu phá vỡ trong ba mươi giây, và tôi cũng từng thấy những dự đoán hoàn hảo tan thành mây khói trước một pha ra đòn không ai lường trước.

Võ thuật Việt Nam có một truyền thống truyền khẩu mạnh mẽ — bài học truyền từ thầy sang trò, kinh nghiệm nằm trong cơ thể chứ không nằm trên giấy. Đó là một dạng dữ liệu sống, chỉ có điều nó dễ mất đi cùng người nắm giữ. Khi sân vận động trống rỗng, con người bên trong mới chịu lên tiếng, và phần lớn những gì họ nói ra chưa từng được ai ghi lại. Nếu chúng ta vội vàng thay thế truyền thống bằng bảng biểu, chúng ta có thể mất đúng cái thứ mà dữ liệu đang cố gắng bảo tồn.

Vậy nên vấn đề không phải là chọn giữa dữ liệu và truyền thống. Vấn đề là dịch truyền thống thành thứ có thể truyền lại. Khi mọi người nhìn vào chiến thắng, tôi tìm nơi họ che giấu điểm yếu — và ở nền võ thuật Việt Nam, điểm yếu ấy không nằm ở thể lực hay kỹ thuật, mà nằm ở việc không ai chịu ngồi lại sau khi khán đài tắt đèn để viết ra điều vừa xảy ra.

Tôi không mơ về một nền võ thuật Việt Nam tràn ngập bảng biểu. Tôi mơ về một nền võ thuật nơi mỗi trận đấu để lại một dấu vết, để hai mươi năm sau, một cô bé ở Cà Mau có thể mở máy tính và nhìn thấy con đường mà những người đi trước đã vạch ra — kể cả những lần họ vấp ngã. Phá vỡ quy ước không cần tiếng nói to, cần bằng chứng đủ nặng. Và bằng chứng đầu tiên, đôi khi, chỉ là một dòng ghi chép mà ai đó đã không bỏ lại.