Trọng tài 75 tuổi, một cú ngã, và hai cái tên cho cùng một động tác

Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Một đêm diễn lucha libre độc lập tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio". Trên võ đài, trọng tài Gerardo Germán Pineda — biệt danh "El Búho", Con Cú — 75 tuổi, nhận một cú đánh úp đầu xuống sàn. Ông không đứng dậy. Vài ngày sau, ông qua đời vì chấn thương cổ.

Trong lucha libre, một cú ngã là một phần của vở diễn. Khán giả vỗ tay khi người biểu diễn đổ xuống sàn gỗ, vì đó là quy ước của sân khấu. Nhưng lần này, phần quy ước ấy đã lấy đi mạng sống của một người tham gia. Câu hỏi đầu tiên giới truyền thông Mexico đặt ra — "đó có phải một động tác bị cấm?" — theo tôi, lại là câu hỏi bị đặt sai chỗ.

Tôi không xem cú ngã; tôi xem góc máy ghi lại cú ngã.

Bối cảnh: một sân khấu, không phải một cuộc thi

Lucha libre không phải võ thuật thi đấu. Đây là nghệ thuật trình diễn có dàn dựng, nơi kết quả được viết trước, nơi "thắng thua" không tồn tại theo nghĩa thể thao, và nơi mọi động tác là hợp tác chứ không đối kháng. Người nhận đòn phải chủ động phối hợp để cú ngã trông đau đớn mà vẫn an toàn. Vì vậy, toàn bộ thước đo quen thuộc của thể thao đối kháng — thành tích, xếp hạng, tỷ lệ knock-out, kỳ vọng cá cược — đều không áp dụng được. Cái áp dụng được là: giao thức an toàn trong đài, cơ chế của động tác dàn dựng, quản lý rủi ro của người biểu diễn và trọng tài, và trách nhiệm pháp lý.

Sự kiện do công ty El Patrón Espectáculos tổ chức. Địa điểm sau đó bị đóng cửa tạm thời vì không có giấy phép, và theo báo chí địa phương, cơ sở này từng gặp trở ngại trong những lần kiểm tra trước. Đây là chi tiết quan trọng nhất của câu chuyện — và cũng là chi tiết ít được nhắc nhất.

Hai cái tên, hai khung tội danh

Động tác gây tranh cãi mang hai cái tên. Ban đầu, truyền thông Mexico đưa tin về một động tác bị cấm gọi là "martinete" — đòn đưa người nhận xuống đầu, với rủi ro chấn thương cổ nghiêm trọng. Động cơ được cho là võ sĩ El Hijo de Fishman đã bị trừ điểm trong trận, nên mất bình tĩnh và dùng đòn cấm. Nhưng video do chính báo chí Mexico công bố sau đó lại chỉ cho thấy một "contralona" — động tác vật lộn khá phổ biến, không nằm trong danh sách cấm. Các bài báo cũng thừa nhận tên động tác và mối liên hệ nhân quả với cái chết vẫn còn tranh chấp.

Khoảng cách giữa hai cái tên ấy chính là khoảng cách giữa một tai nạn và một tội danh. Martinete đẩy mức trách nhiệm lên ngộ sát có chủ ý hoặc liều lĩnh; contralona giữ nó ở mức tai nạn nghề nghiệp. Cùng một cú ngã, hai khung pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn. Trong một trận dàn dựng, mọi động tác đều đã được viết kịch bản. Người biểu diễn lệch khỏi kịch bản vì bực tức — đánh "cứng", đánh thật — chính là hành vi có thể nâng sự việc từ tai nạn lên ngộ sát. Vậy nên động cơ "bị trừ điểm" mới là chi tiết nặng ký nhất, chứ không phải tên động tác.

Biến số quyết định nằm ở người nhận đòn

Biến số quyết định lại nằm ở phía khác: người nhận đòn. Một trọng tài 75 tuổi nhận bất kỳ cú ngã đầu nào — kể cả cú "thường" nhất — là một lựa chọn an toàn cực đoan và khó biện hộ, bất kể động tác tên gì. Ở tuổi 75, mật độ xương, độ dẻo của cột sống cổ và khả năng hồi phục đều giảm mạnh. Trong y học thể thao, tổ hợp "tuổi cao cộng cơ chế chấn thương đầu" gần như là chống chỉ định tuyệt đối. Ai đã xếp một trọng tài 75 tuổi vào một pha ngã vật lý? Đó mới là câu hỏi về trách nhiệm bảo đảm an toàn đáng đặt ra nhất, và nó không phụ thuộc vào việc động tác tên gì.

Ngày 7 tháng 10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Sau đó, anh được trả tự do thông qua một thỏa thuận bồi thường ngoài tòa, theo cơ chế công lý phục hồi (Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico). Nhà báo Antonio Nieto nêu con số 585.525 peso — khoảng 32.000 đô la Mỹ. Các nguồn khác đưa con số khác, và luật sư công bố thỏa thuận mà không tiết lộ đầy đủ điều khoản.

Cần nói rõ: việc trả tự do là thủ tục, không phải minh oan. El Hijo de Fishman được thả vì thỏa thuận bồi thường, không phải vì một kết luận công khai nào xóa bỏ cú đánh. Và thỏa thuận có điều kiện: nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện, quá trình điều tra có thể được nối lại. Hồ sơ đang ngủ, không phải đã đóng.

Nụ cười không phải là tội lỗi

Điều khiến công chúng Mexico phẫn nộ nhất không phải động tác. Đó là nụ cười. Bức ảnh El Hijo de Fishman cười sau cái chết, rồi bức ảnh anh bị bắt với mặt mộc không đeo khăn — trong lucha libre, chiếc mặt nạ là danh tính thiêng liêng, bị lột mặt nạ là một sự sỉ nhục công khai — đã thổi bùng làn sóng phẫn nộ. Nụ cười được đọc là sự vô cảm.

Nhưng thái độ không chứng minh tội lỗi. Một nụ cười có thể là phản ứng căng thẳng, phòng vệ, hoặc đơn giản là một khoảnh khắc bị chụp lại sai ngữ cảnh. Nó không thiết lập ý chí phạm tội. Đây là điểm mù của câu chuyện: dư luận đang trừng phạt một biểu cảm, trong khi câu hỏi pháp lý thật — động tác nào, lực bao nhiêu, người nhận trong tình trạng nào — vẫn chưa có kết luận giám định. Cáo buộc có thể phụ thuộc nặng vào kết quả khám nghiệm tử thi chính thức, thứ mà các nguồn tin hiện có không đề cập.

Cũng cần đặt lên bàn cân tiếng nói từ chính giới lucha libre. El Hijo del Santo gọi đây là tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội. Latin Lover bênh vực Fishman, đồng thời thừa nhận chính anh từng đẩy và tát trọng tài vì hiệu ứng sân khấu. Lời khai của đồng nghiệp chia đôi theo đúng đường ranh "tai nạn".

Và đây là nghịch lý lớn nhất: vụ việc được giải quyết bằng một thỏa thuận tư nhân, không phải bằng một cuộc cải cách an toàn ngành. Khoản bồi thường không sửa được nguyên nhân gốc — những đêm diễn không giấy phép, không bảo hiểm, không sàng lọc y tế. Rủi ro hệ thống vẫn còn nguyên sau khi tấm séc được ký.

Mắt xích ít được bảo vệ nhất

Dữ liệu không bao giờ phạm lỗi; người viết mới là người nhận thẻ.

Trong câu chuyện này, mắt xích ít được bảo vệ nhất là trọng tài. Họ thường xuyên nhận ngã, nhưng hiếm khi được khám sức khỏe hay bảo hiểm. Trọng tài là người đọc trận đấu nhanh nhất; tôi chỉ viết chậm hơn một nhịp. Nếu có một bài học kỹ thuật rút ra được ngay lúc này, thì đó là: cấm mọi cú ngã đầu nhắm vào người tham gia thuộc nhóm rủi ro cao, và bắt buộc có nhân viên y tế bên võ đài. Kỷ luật không phải hình phạt; kỷ luật là một cách đọc trận đấu.