Trọng tài El Búho và cú martinete ở Hidalgo: lỗ hổng chết người của lucha libre độc lập Mexico

Tôi xem đoạn video lần đầu trong một buổi sáng ở Chiang Mai, và việc đầu tiên tôi làm là tắt tiếng. Không phải để tránh tiếng hò reo, mà để nhìn cho rõ khung hình cuối: một người đàn ông nằm bất động trên võ đài nhỏ ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Anh ta không mặc đồ đấu vật. Anh ta mặc áo trọng tài. Tên anh là Gerardo Germán Pineda, được biết đến với nghệ danh El Búho. Anh nhận trọn một cú martinete — biến thể piledriver của lucha libre, nơi người thực hiện quật đối phương thẳng đứng xuống đầu và cổ — và đã tử vong. Người thực hiện được cho là đô vật Hijo de Fishman, trong đêm diễn do El Patrón Espectáculos tổ chức. Khung hình đó nói lên điều mà mọi bảng thống kê của bộ môn này không bao giờ nói được, bởi vì ở đây không có bảng thống kê nào để nói. Lucha libre là một bộ môn trình diễn có kịch bản. Kết quả đã được định trước từ trước khi tiếng chuông đầu tiên vang lên. Vì vậy, mọi khái niệm quen thuộc của thể thao đối kháng — tỷ lệ thắng, hiệu suất knockout, phòng thủ trước đòn vật — đều không có chỗ đứng. Thứ có chỗ đứng là một câu hỏi khác, khó chịu hơn: làm thế nào một người đàn ông bước lên sàn để làm công việc của mình, và không bao giờ bước xuống. Lucha libre là môn đấu vật chuyên nghiệp của Mexico — một bộ môn trình diễn, nơi thắng thua được dàn dựng, nơi "kỹ thuật" là sự phối hợp giữa hai người để tạo ra ảo giác va chạm mà không gây thương tích thật. Ở tầng cao nhất, CMLL và AAA vận hành như những tổ chức có quy chuẩn, có danh sách động tác bị cấm, có bác sĩ túc trực, có hợp đồng và bảo hiểm. Ở tầng dưới, hàng trăm chương trình độc lập diễn ra mỗi tuần trong các nhà thi đấu cộng đồng, sân bóng rổ, hoặc lều dựng tạm — nơi ngân sách mỏng, giám sát lỏng, và hợp đồng lao động gần như không tồn tại. El Patrón Espectáculos thuộc tầng đó. Đêm diễn ở Mineral de la Reforma là một sự kiện đơn lẻ của một promoter độc lập, không phải một chương trình truyền hình lớn. Trong cấu trúc này, người biểu diễn tự chịu rủi ro về thể chất, tự trang trải chi phí y tế, và thường không có bảo hiểm. Đây là mảnh đất mà bất kỳ sai sót nào trong khâu thiết kế động tác cũng có thể trở thành thảm kịch, bởi vì không có lưới an toàn nào ở phía dưới. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các đêm diễn võ thuật trong hơn bốn thập kỷ, tôi đã học được rằng thứ giết chết người biểu diễn hiếm khi là đối thủ trước mặt. Nó thường là thứ vô hình: một quy trình bị bỏ qua, một vai bị đặt sai, một quyết định tiết kiệm chi phí. Cú martinete ở Hidalgo không phải là một ngoại lệ đối với quy luật đó. Nó là một minh chứng cho quy luật đó. Cú martinete là một trong những động tác bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết các tổ chức lớn, chính vì biên độ sai số giữa "trình diễn đẹp" và "chấn thương thật" cực kỳ hẹp. Người nhận đòn phải là một đô vật được huấn luyện để co cổ, giữ đầu, và tiếp đất đúng cách. Trọng tài thì không được huấn luyện như vậy. Trong thông lệ chuẩn, trọng tài điều hành trận đấu, đếm nhịp, phân xử — họ không phải là người nhận đòn. Việc một trọng tài nhận trọn một cú quật đầu là điều bất thường đến mức nó tự đặt ra câu hỏi trung tâm của toàn bộ sự việc: đây là một pha dàn dựng đi chệch hướng, hay là một hành vi nằm ngoài kịch bản? Dữ liệu không biết nói dối, nhưng người đọc nó thì có. Ở đây, bằng chứng công khai duy nhất là đoạn video lan truyền và một cuộc điều tra đang mở. Mọi kết luận về ý định, về trách nhiệm, về tội hay không tội đều chưa được xác lập. Nhưng cấu trúc của thảm kịch thì đã rõ ràng đến mức có thể phân tích mà không cần chờ phán quyết. Lỗ hổng thứ nhất nằm ở thiết kế động tác. Trong một bộ môn có kịch bản, rủi ro không đến từ đối thủ — nó đến từ chính người dàn dựng chương trình. Mỗi động tác được chọn là một quyết định về mức độ rủi ro được chấp nhận. Cú martinete, khi được đưa vào kịch bản, đẩy mức rủi ro lên sát trần. Không có "phòng thủ" nào bảo vệ người nhận ngoài sự chuẩn bị của chính họ. Khi người nhận không được chuẩn bị, động tác trở thành một hành vi bạo lực có thật, không còn là trình diễn. Lỗ hổng thứ hai nằm ở phân vai. Trọng tài trong lucha libre là một vai diễn — anh ta bị đẩy ngã, bị mắng, bị đuổi khỏi sàn để tạo kịch tính. Nhưng vai đó có giới hạn. Một trọng tài có thể nhận một cú đẩy, một cú huých, thậm chí một cú đấm giả. Anh ta không được huấn luyện để nhận một cú quật thẳng xuống đầu. Việc đặt một người không có nền tảng thể chất phù hợp vào vị trí nhận đòn là một lỗi phân vai, và trong bộ môn này, lỗi phân vai chính là lỗi an toàn. Lỗ hổng thứ ba nằm ở hệ thống quản trị. Không có cơ quan nào đứng ra giám sát các chương trình độc lập ở Mexico ở mức đủ chặt để ngăn một động tác bị cấm xuất hiện trên sàn. Không có danh sách động tác bắt buộc phải phê duyệt trước. Không có yêu cầu về bác sĩ túc trực hay bảo hiểm cho người biểu diễn. Khi ba lỗ hổng này trùng nhau — động tác nguy hiểm, người nhận không phù hợp, hệ thống không giám sát — xác suất thảm kịch không còn là chuyện may rủi. Nó trở thành một kết quả có thể dự đoán trước. Một vận động viên không bao giờ gục ngã vì sức lực, mà vì cấu trúc quanh họ rạn nứt từ trước. El Búho không gục ngã vì anh ta yếu. Anh gục ngã vì cấu trúc quanh anh — kịch bản, phân vai, giám sát — đã rạn nứt từ lâu trước khi anh bước lên sàn đêm đó. So sánh với tầng cao nhất cho thấy khoảng cách. Ở CMLL hay AAA, một động tác như martinete hầu như không bao giờ xuất hiện, và khi xuất hiện, nó được thực hiện bởi những người đã dành nhiều năm để học cách nhận nó mà không chết. Sự khác biệt giữa tầng cao và tầng thấp không nằm ở kỹ năng biểu diễn — nó nằm ở hạ tầng an toàn. Đó là một khoảng cách về thể chế, không phải về tài năng. Kinh tế của lucha libre độc lập tạo ra động lực cho chính những pha nguy hiểm như thế. Biên lợi nhuận mỏng, chi phí an toàn thấp, và nhu cầu tạo ra khoảnh khắc gây sốc để bán vé. Một promoter độc lập không có ngân sách để trả cho hai mươi đô vật lành nghề và một bác sĩ túc trực; anh ta có ngân sách để trả cho một vài cái tên và một sàn đấu. Trong phương trình đó, động tác nguy hiểm trở thành một cách rẻ tiền để tạo ra giá trị. Đây là lý do vì sao những vụ việc như ở Hidalgo không phải là tai nạn cá biệt, mà là sản phẩm của một mô hình. Cấu trúc kinh tế đó cũng quyết định hậu quả sau sự việc. Thiệt hại danh tiếng đối với El Patrón Espectáculos có thể chuyển thành ít lịch diễn hơn, nhà tài trợ rút lui, và các đêm diễn bị hủy. Trong phân khúc này, đó là những rủi ro thương mại chính. Nhưng nguồn dữ liệu công khai không cung cấp bất kỳ con số tài chính nào, nên mọi kết luận về kinh doanh ở đây chỉ mang tính cấu trúc, không mang tính định lượng. Cuộc điều tra đang mở đối với Hijo de Fishman biến sự kiện này từ một tai nạn trong sàn thành một vụ việc có thể liên quan đến trách nhiệm hình sự và dân sự của nhiều bên. Trong bối cảnh pháp lý của Mexico, trọng tài có thể được xem là người lao động được hưởng quyền bảo đảm an toàn — điều đó có nghĩa là trách nhiệm có thể không dừng lại ở cá nhân đô vật. Gia đình nạn nhân có thể theo đuổi các khiếu nại dân sự song song với tiến trình hình sự. Đây là lý do vì sao các tuyên bố chính thức từ cơ quan công tố mới là nguồn thông tin đáng tin, còn đoạn video lan truyền chỉ là một mảnh bằng chứng, không phải một phán quyết. Phản ứng của El Patrón Espectáculos sau sự việc cũng là một dữ liệu. Promoter này công bố rằng họ đã sắp xếp hỗ trợ pháp lý cho Hijo de Fishman, người đang bị điều tra, đồng thời kêu gọi sự kiềm chế từ "gremio" — giới hành nghề — truyền thông và người hâm mộ, và đề nghị không lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận. Đây là một văn bản hai mục đích. Nó vừa là sự hỗ trợ thật cho một đô vật đang đối mặt với nguy cơ pháp lý nghiêm trọng, vừa là một nước đi bảo vệ thương hiệu và vị thế pháp lý của chính promoter. Việc một promoter nhanh chóng thuê luật sư cho người biểu diễn của mình cho thấy họ ý thức được rủi ro dân sự và hình sự có thể lan tới tổ chức. Nó cũng có thể tạo ra một tình huống xung đột lợi ích: nếu luật sư của tổ chức đại diện cho đô vật, lợi ích của gia đình nạn nhân có thể bị đặt ở thế đối lập. Không có tuyên bố nào về việc đình chỉ đô vật, tạm dừng các đêm diễn, hay cải cách quy trình an toàn — điều đó đáng chú ý trong một tuyên bố được cho là phản ứng toàn diện. Đoạn video lan truyền đang định hình dư luận trước khi sự thật được xác lập đầy đủ. Trong ngành thể thao, hình ảnh có sức mạnh kết tội nhanh hơn bất kỳ hồ sơ pháp lý nào. Công chúng nhìn thấy một người nằm xuống và một người đứng lên, và bộ não tự động điền vào phần còn thiếu: kẻ có tội và nạn nhân. Đây là một phản xạ tự nhiên, và nó cũng là một phản xạ nguy hiểm, bởi vì nó biến một tiến trình pháp lý phức tạp thành một bản án của số đông. Sự kiềm chế mà promoter kêu gọi có thể là một yêu cầu hợp lý trong lúc chờ điều tra, nhưng nó cũng có thể trở thành công cụ để làm im lặng nhân chứng và làm mờ trách nhiệm. Cùng một câu nói, hai tác dụng. Đó là lý do tôi giữ khoảng cách với cả hai phía: với đám đông đang kết tội trước phán quyết, và với tổ chức đang muốn khép câu chuyện lại càng nhanh càng tốt. Có một cách đọc sai lầm đang lan nhanh, và nó nguy hiểm vì nghe có vẻ công bằng. Đó là cách đọc quy mọi thứ về cá nhân Hijo de Fishman — biến anh thành hung thủ duy nhất, hoặc ngược lại, thành nạn nhân duy nhất. Cả hai đều bỏ qua cấu trúc. Trong ngành thể thao, chúng ta có thói quen tìm một cái tên để đổ lỗi, bởi vì cái tên dễ hiểu hơn một hệ thống. Nhưng nếu một động tác bị cấm ở các tổ chức lớn lại được phép xuất hiện trên sàn độc lập; nếu một người không được huấn luyện nhận đòn lại được đặt vào vị trí nhận đòn; nếu không có bác sĩ túc trực và không có quy trình cấp cứu — thì câu hỏi đúng không phải là "ai làm?" mà là "tại sao việc này có thể xảy ra?". Chúng ta từng nghĩ tốc độ là của cá nhân, cho đến khi hệ thống sụp đổ. Trong trường hợp này, "tốc độ" là khoảnh khắc của cú quật. Nhưng hệ thống đã sụp đổ từ trước đó rất lâu. Điều đáng chú ý là phản ứng của giới hành nghề. Một cái chết có thể là chất xúc tác cho một bộ quy tắc an toàn chung — danh sách động tác bị cấm, yêu cầu bác sĩ túc trực, bảo hiểm bắt buộc. Hoặc nó có thể trôi qua như một tin nóng, rồi mọi thứ trở lại như cũ. Lịch sử ngành thể thao cho thấy cải cách hiếm khi đến từ lòng tốt; nó đến từ áp lực không thể tránh khỏi. Rủi ro lan tỏa sang toàn bộ sân khấu độc lập là có thật. Các promoter khác dùng cùng địa điểm, cùng nhân sự, cùng mạng lưới có thể đối mặt với sự giám sát chặt hơn từ chủ nhà thi đấu và cơ quan địa phương. "Gremio" mà promoter nhắc đến có thể chịu áp lực phải thông qua một bộ quy tắc an toàn chung. Và những người biểu diễn trẻ, vốn đã làm việc không hợp đồng và không bảo hiểm, có thể nhận ra rằng rủi ro của họ lớn hơn họ tưởng. Sân vận động trống là tấm gương lớn nhất cho ngành thể thao — nhìn vào đó, ta thấy mình vì ai mà tồn tại. Ở Mineral de la Reforma, tấm gương đó không trống. Nó có một người nằm bất động, và một ngành đang phải tự hỏi liệu mình có đủ can đảm để thay đổi trước khi có thêm ai đó phải nằm xuống.