Taolu và sanda: hai hệ quy chiếu mà truyền thông võ thuật Việt Nam vẫn gộp làm một

Ở một giải wushu trẻ tổ chức tại Nha Trang, tôi ngồi hàng ghế thứ tư, đủ gần để nghe tiếng hít vào trước khi bài quyền bắt đầu. Một nữ võ sĩ mười bảy tuổi bước lên thảm, tà áo thi đấu còn vương bụi phấn, và thực hiện bài trường quyền trong đúng bốn mươi giây. Khi hội đồng giám khảo nâng bảng điểm, người phóng viên ngồi cạnh tôi quay sang nói: “Cô bé này đánh hay hơn cô áo đỏ chắc luôn.”

Tôi không đáp. Cậu ấy đang so hai thứ không thể so bằng mắt thường. Điểm bài quyền không đo bằng cảm giác hay hơn. Nó đo bằng thang kỹ thuật, độ khó động tác, độ ổn định trục thân, sai số tiếp đất — những con số được chốt trước khi võ sĩ bước lên thảm. Người ngồi cạnh tôi, và không ít đồng nghiệp khác, đang đọc một môn thể thao bằng hệ quy chiếu của một môn thể thao khác.

Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Nhịp đập của làng võ Việt Nam mấy năm gần đây đang lệch ở đúng chỗ đó.

Giữa taolu và sanda là một vách ngăn vô hình

Nền võ thuật Việt Nam hiện có ít nhất ba dòng chảy song song mà báo chí thường gọi chung bằng hai chữ “võ thuật”. Dòng thứ nhất là các môn biểu diễn — taolu wushu, quyền karate, poomsae taekwondo — nơi kết quả do hội đồng chấm điểm theo bộ tiêu chí kỹ thuật quyết định. Dòng thứ hai là các môn đối kháng — sanda, boxing, Muay, vovinam đối kháng — nơi thắng thua do trọng tài hoặc điểm số trực tiếp trên sàn quyết định. Dòng thứ ba là võ cổ truyền, nơi tính biểu diễn và tính thực chiến trộn vào nhau theo cách không thang điểm nào đo trọn.

Ba dòng chảy này vận hành bằng ba logic khác nhau. Bản tin về một võ sĩ taolu phải đọc hiểu độ khó bài quyền, thứ tự động tác bắt buộc, hệ số nhân điểm theo nhóm kỹ thuật. Bản tin về một võ sĩ sanda phải đọc hiểu hiệp đấu, số điểm hợp lệ, các lỗi trừ điểm khi ôm vật quá lâu. Gộp chúng vào một câu chuyện “võ thuật Việt Nam lại thắng” là cách viết khiến độc giả hiểu sai về cả hai bên.

Tôi từng ngồi trong phòng họp báo sau một kỳ SEA Games. Một đồng nghiệp hỏi huấn luyện viên vì sao võ sĩ của ông “chỉ giành huy chương bạc dù bài thi trông đẹp hơn”. Huấn luyện viên im lặng vài giây rồi trả lời: “Đẹp không nằm trong bảng điểm.” Câu ấy tôi chép nguyên văn vào sổ. Nó tóm gọn toàn bộ vấn đề.

Khi con số kỹ thuật bị đọc bằng cảm xúc

Wushu taolu chấm điểm theo hai nhóm chính: chất lượng động tác và độ khó. Mỗi động tác nhào lộn, xoay người, thăng bằng đều có mã kỹ thuật riêng cùng hệ số điểm riêng. Một bài quyền có thể trông uyển chuyển trong mắt khán giả nhưng mất điểm vì một sai số tiếp đất nửa giây, hoặc vì thiếu một động tác bắt buộc trong nhóm A. Ngược lại, một bài thi trông có phần thô ráp vẫn có thể vượt lên nhờ cộng dồn độ khó.

Sanda đi theo hướng ngược lại. Ở đây, cảm giác của khán giả về “ai đánh mạnh hơn” thường khớp với kết quả hơn, bởi thắng thua dựa trên số đòn hợp lệ, số lần đẩy đối thủ ra khỏi sàn, và các lỗi trừ điểm. Một võ sĩ có thể tung nhiều đòn đẹp mắt nhưng vẫn thua nếu phần lớn số đòn không được tính hợp lệ vì lực không đủ hoặc vì đánh trúng vùng cấm.

Hai hệ quy chiếu này không thể tráo cho nhau. Khi một phóng viên viết về taolu bằng ngôn ngữ của sanda — “tấn công dồn dập”, “áp đảo đối thủ” — độc giả sẽ tưởng họ đang đọc về một trận đối kháng. Khi một phóng viên viết về sanda bằng ngôn ngữ của taolu — “bài thi mượt mà”, “phong thái đẹp” — họ đang bỏ qua đúng những thứ quyết định trận đấu.

Đó là lý do tôi giữ một cuốn sổ riêng cho từng bộ môn. Với wushu, tôi ghi mã động tác và hệ số trước, rồi mới ghi cảm nhận sau. Với sanda, tôi ghi số đòn hợp lệ theo từng hiệp trước, rồi mới ghi diễn biến. Thứ tự ghi chép quyết định thứ tự tư duy.

Điều đáng chú ý là vovinam — môn võ do người Việt sáng lập — lại đứng giữa hai bờ. Nó có hệ thống bài quyền, đòn thế biểu diễn, chấm theo thang kỹ thuật; đồng thời có nội dung đối kháng, chấm theo điểm số trên sàn. Một vận động viên vovinam có thể thi cả hai nội dung trong cùng một kỳ đại hội, nhưng cách đọc thành tích của họ ở mỗi nội dung phải hoàn toàn khác nhau.

Góc nhìn ngược: sự nhầm lẫn không nằm ở khán giả

Cách giải thích quen thuộc là khán giả phổ thông không hiểu luật. Tôi không nghĩ vậy. Trong nhiều năm ngồi khán đài, tôi thấy người xem hiểu luật nhanh hơn chúng ta tưởng, miễn là người đưa tin chịu giải thích một lần cho đúng. Chỗ nhầm nằm ở người viết, không nằm ở người đọc.

Lỗi phổ biến nhất là nhân cách hóa môn võ thành một câu chuyện cảm xúc thuần túy. Võ sĩ taolu không chiến đấu với ai trong bài thi của mình. Võ sĩ sanda không biểu diễn cho khán giả. Khi ta ép họ vào một khuôn tường thuật chung, ta không làm câu chuyện hấp dẫn hơn, ta chỉ làm nó mờ hơn.

Người ta nhớ huy chương, tôi nhớ tiếng huấn luyện viên nói “đẹp không nằm trong bảng điểm”. Một câu nói nhỏ, nhưng đủ để đặt lại cả một cách viết.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt — và lần này, tôi muốn nhìn vào những vận động viên mà báo chí chưa từng gọi tên đúng môn. Tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sàn đấu.

Tín hiệu cần theo dõi trong mùa giải tới không phải số huy chương, mà là cách các cơ quan truyền thông phân tách bản tin. Nếu một tờ báo bắt đầu tách hẳn chuyên mục taolu khỏi chuyên mục sanda, đó là dấu hiệu làng võ Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyên nghiệp hóa thực sự về mặt thông tin, chứ không chỉ ở mặt giải đấu. Nếu vẫn gộp, cú vấp mà tôi từng trải qua sẽ tiếp tục lặp lại, chỉ ở quy mô lớn hơn.